چاپ        ارسال به دوست

بحران آب در کمین امنیت غذایی

بحران آب در ایران سال‌هاست كه شروع شده اما گویی گوش شنوایی برای شنیدن صدای سوت این بحران وجود ندارد. همین تازگی‌ها، خبرهای بد بسامد بیشتری پیدا كرده‌اند: كمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی، كمیته ای با نام «كمیته امنیت آب» تشكیل داده و محمد مهدی برومندی، رییس این كمیته اعلام كرده كه نتیجه بررسی‌های این كمیته به اطلاع مقام معظم رهبری نیز خواهد رسید. در شورای امنیت ملی كشورنیز كه مهم‌ترین ركن امنیتی كشور و متشكل از تمامی مسئولین اجرایی، تقنینی، قضایی و نظامی است، درباره آب صحبت شده است. در فهرست‌بندی های مختلف از بحران‌های اساسی‌ای كه ایران در سال‌های پیش‌رو با آن‌ها دست در پنجه خواهد بود، بحران آب یا مقام اول را دارد یا مقام دوم؛یعنی بالاتر از بحران‌هایی نظیر بحران بیكاری كه خود به اندازه كافی نگران‌كننده است.‌كمبود آب، قیمت استحصال آب برای شهروندان برخی از كشورها را نیز افزایش داده است. یكی از گزارش‌های موسسه جهانی آب (Global water institute) نشان می‌دهد كه شهروندان برخی شهرهای آفریقا، آب را به قیمتی پنج تا هفت برابر بیشتر از قیمت آب برای شهروندان اروپا و آمریكا به دست می‌آورند. این برای مردمی كه درآمد ناچیزی دارند، عملا به معنی بسته‌شدن راه‌های توسعه اقتصادی در آینده خواهد بود و نكته این است كه ایران نیز متاسفانه در قلب منطقه‌ای قرار دارد كه به شكل مستمر دچار خشكسالی‌های بیشتر و طولانی‌تر خواهد شد.

 

خشكسالی، دروغ و دشمن

در كتیبه ای در تخت جمشید كه منتسب به داریوش‌هخامنشی است، او از اهورامزدا طلب می‌كند كه ایران را از سه شر ایمن بدارد: خشكسالی، دروغ و دشمن. امروز به نظر می‌رسد كه ما همچنان با این سه شر دست به گریبان هستیم.

رقابت منطقه‌ای بر سر برخی از منابع آبی مناقشه‌برانگیز از همین حالا شروع شده است: ایران و افغانستان بر سر هیرمند مشكل دارند و تركیه نیز با احداث بزرگ‌ترین سدهای تاریخ خود بر سرچشمه‌های دجله و فرات، عملا وقوغ توفان ریزگردها در آسمان ایران را تشدید كرده و می‌كند. با این همه، علل بروز بحران آب را نمی‌توان در جایی بیرون از مرزها جست‌و‌جو كرد. نخستین عاملی كه در بسیاری از پژوهش‌های دانشگاهی به عنوان عامل پیشران بحران آب در ایران شناخته شده، رشد انفجاری جمعیت در فردای پیروزی انقلاب اسلامی ایران بوده است. متوسط رشد جمعیت شهرنشین در دو دهه 1360 تا 1380، حدود 3.5 درصد بوده كه تقریبا معادل نرخ رشد جمعیت در كشور نیز بوده است. در این دو دهه، جمعیت ایران از حدود 30میلیون نفر به حدود 60 میلیون نفر رسیده و دو برابر شده است. فشار به نظام تامین آب شرب شهری كه بعدها موجب عدم وجود منابع مالی كافی برای استحصال منابع جدید آبی نیز شد، عامل مهم دیگری بود كه خود متاثر از افزایش ناهنجار جمعیت ایران بود. در این دو دهه، جمعیت استفاده‌كننده از نظام تامین آب شرب شهری از 13 میلیون نفر به حدود 40 میلیون نفر رسید و این در حالی بود كه به دلیل فضای انقلابی و شعارهایی كه در حمایت از مستضعفان داده می شد، امكان افزایش قیمت آب در كشور نیز عملا منتفی شده بود.

 

چو دخلت نیست، خرج آهسته تر كن

داده‌های آماری نشان می‌دهند كه چیزی در حدود 90 درصد از تقاضای آب در كشور در بخش كشاورزی به مصرف می‌رسد. در مقابل، سهم بخش خانگی در حدود 6 درصد و سهم بخش صنعت نیز حدود چهار درصد است. این داده‌ها نشان می‌دهند كه مبارزه با مازاد تقاضای آب در كشور را احتمالاباید از بخش كشاورزی شروع كرد و نه بخش مصرف خانگی یا مصرف صنعتی. این در حالی است كه بنا به اعلام مسئولان وزارت نیرو در سال‌های گذشته، دست كم حدود 30 درصد از مصرف آب در بخش خانگی پیش از رسیدن به دست مصرف‌كننده و در فرآیند انتقال،‌ به هدر می‌رود. به این ترتیب،‌ می‌توان از وزارت نیرو و بخش بزرگی از رسانه‌ها پرسید كه چرا تاكید آن‌ها بر صرفه‌جویی عمدتا بر بخش‌هایی متمركز شده است كه در واقع مصرف چندانی ندارد؟ یكی از راه‌حل‌های پیشنهادی كه به همان اندازه كه عاقلانه به نظر می‌رسد، خطرناك نیز هست، كاستن از اندازه تولیدات كشاورزی در ایران است. وزارت جهاد كشاورزی چند سالی است تصمیم گرفته با استفاده از اهرم یارانه‌ای وهمچنین خرید تضمینی، بر بازار تولیدات كشاورزی در كشور اثر بگذارد. به عنوان نمونه،‌ عباس كشاورز، معاون وزیر جهاد كشاورزی،‌ در سال 1393 اعلام كرده بود كه این وزارتخانه از كشت و برداشت برنج در هیچ استانی به غیر از استان‌های گیلان و مازندارن حمایت نمی‌كند. به این ترتیب، تولید برنج در استان‌هایی مانند اصفهان (مانند برنج ناژوان كه طرفداران خاص خودش را دارد) به تدریج غیراقتصادی شده و به زودی متوقف خواهد شد. در این مدت،‌ كسانی بودند كه می‌گفتند تولید بسیاری از محصولات كشاورزی، از جمله هندوانه و سایر محصولات آب‌بر، باید به تدریج متوقف شود و اگر نشود، جبر زمانه و فشارهای محیط زیستی و اقتصادی، كار را به آنجا خواهد كشاند. با این همه می‌توان نشان داد كه جلوگیری از مازاد تقاضا یا تقاضایی كه به دلیل عدم قیمت‌گذاری مناسب آب ایجاد شده است، در بخش كشاورزی بسیار دشوارتر از سایر بخش‌هاست. بنا بر نتایج طرح آمارگیری از نیروی كار كه در تابستان سال 1395 انجام شده است، حدود 19.4 درصد از جمعیت شاغل در اقتصاد ایران در بخش كشاورزی مشغول به كارند كه این نسبت در روستاها به 52.8 درصد می‌رسد. به عبارت دیگر، حدود نیمی از جمعیت شاغل در روستاها در بخش كشاورزی مشغول به كارند. تعداد شاغلان ایرانی در مجموع حدود 23.5 میلیون نفر است و آمارها نشان می‌دهد كه حدود 4.5 میلیون نفر از ایرانی‌ها در بخش كشاورزی فعالند. با احتساب بُعد خانوار كه اكنون به 3.5 رسیده است، حدود 16 میلیون ایرانی در خانواده‌هایی زندگی می‌كنند كه معاش‌شان به كشاورزی وابسته است. حال پرسش این است، آیا اراده، توانایی یا ظرفیت اقتصادی تغییر ماهیت شغلی 4.5 میلیون نفر از شاغلان و سوق دادن آن‌ها به سایر بخش‌های اقتصادی، از جمله صنعت و خدمات وجود دارد؟ و اینكه آیا با بحرانی‌تر شدن وضعیت آب، می‌توان به تعطیل كردن بخش بزرگی از زیرساخت‌های بخش كشاورزی فكر كرد؟ پاسخ چندان ساده به نظر نمی‌رسد. امنیت غذایی، یكی از مهم‌ترین اركان امنیتی همه كشورهاست و عدم وابستگی به واردات، به ویژه در مورد كالاهای راهبردی مانند غلات، موضوعی نیست كه شوخی‌بردار باشد. با این همه، اگر بحث بر سر راهبردی بودن یك كالای عمومی در میان باشد،‌ آب قطعا در اولویت است.

 

بازار سفیهان و ابلهان

محمد حسین كریمی پور، دبیر اسبق انجمن پسته ایران و یكی از اعضای اتاق بازرگانی،‌ صنایع، معادن و كشاورزی ایران كه پژوهش‌هایی نیز در زمینه بحران آب انجام داده، در این‌باره به «قانون» می گوید:«ایران، وضعیت عجیبی دارد. امروز همه به این نتیجه رسیده‌ایم كه راهبردی ترین كالایی كه می تواند آینده ایران را رقم بزند آب است، اما این كالا متاسفانه فاقد شئون یك نهاده اقتصادی است و این ما را به مرز بحران رسانده است». كریمی پور ادامه می‌دهد: «مثالی می‌زنم. همین امروز در منطقه بردسیر كرمان، صدها حلقه چاه وجود دارد كه آب مورد نیاز برای زراعت بیابانی غلات را تامین می‌كنند. یك حساب و كتاب ساده از دخل و خرج كشاورزان این منطقه نشان می‌دهد كه با احتساب قیمت فروش گندم و جوی تولید شده توسط آن‌ها، این كشاورزان به ازای مصرف هر متر مكعب آب، رقمی در حدود 150 تا 200 تومان ارزش افزوده ایجاد می‌كنند. این در حالی است كه در فاصله 200 كیلومتری بردسیر و در منطقه گل‌گهر، آب به قیمت هر متر مكعب 10 هزار تومان از یك كارخانه مجهز آب‌شیرین‌كن در بندرعباس خریداری می‌شود. شما این سناریوی فرضی را در نظر بگیرید كه آب منطقه بردسیر به قیمت هر متر مكعب، دوهزار تومان به منطقه گل‌گهر انتقال پیدا كند تا این منطقه از خرید آب از بندر عباس منصرف شود. بر اساس این سناریو، ارزش افزوده بخش كشاورزی در بردسیر 10 برابر افزایش خواهد یافت و خریداران آب در گل‌گهر نیز یك پنجم حالت قبل پول پرداخت می‌كنند. این مثال نشان می‌دهد كه قیمت‌گذاری آب در ایران تا چه اندازه غیرمنطقی است؛ چراكه فاصله قیمتی آن در مناطقی كه تنها با یك كوه از هم جدا شده‌اند، تا 50برابر است. این بازار،‌ بازار سفیهان و ابلهان است و در واقع منطق بازار بر اقتصاد آب ما حاكم نیست».

 

اگر تحریم‌مان كنند...

كریمی پور به امكان بدل شدن موضوع آب به بحرانی برای تامین امنیت غذایی كشور اشاره می‌كند و می‌گوید: «ایران، نظم جهانی را كه پس از جنگ دوم جهانی شكل گرفته است، قبول ندارد و در مقابل هژمونی كشورهایی مانند ایالات متحده آمریكا ایستادگی می‌كند. هرچند تا به حال سابقه نداشته كه غرب ، فروش غلات به ایران را متوقف كند،‌ اما این اقدام در برهه‌هایی از تاریخ در قبال دیگر كشورها رخ داده است. به عنوان مثال،‌ متفقین در جنگ جهانی دوم به كشتی‌های غلات آلمانی حمله می‌كردند و آمریكا نیز در یك بازه زمانی كوتاه، جلوی تردد كشتی‌های كوبایی حامل غذا در خلیج خوك‌ها را گرفته بود. من موافق رویكرد كشورمان در زمینه سیاست خارجی هستم، اما بیایید فرض كنیم زمانی بخواهند خصومت با ما را به آن مرحله برسانند. چه اتفاقی برای ما خواهد افتاد؟ در طول 38 سال گذشته ما درعمل تمام دارایی آب شیرین كشورمان را مصرف كرده‌ایم تا به خودكفایی در زمینه تولید غلات دست پیدا كنیم و نه فقط به خودكفایی نرسیدیم كه خودمان را در وضعیتی به مراتب آسیب‌پذیرتر از پیش از انقلاب قرار داده‌ایم. بحث بر سر این است كه نادانی و سردرگمی ما در باب سیاست‌های كلی آب در كشورمان درعمل ما را با تنگناهای جدی روبه‌رو كرده است و ما باید پیش از آنكه واقعادیر بشود، كاری بكنیم».

منبع

 


١٧:٠٥ - دوشنبه ٢٦ تير ١٣٩٦    /    عدد : ٢٥٥١    /    تعداد نمایش : ٥١٤


برای این خبر نظری ثبت نشده است
نظر شما
نام :
ايميل : 
*نظرات :
متن تصویر را وارد کنید:
 

خروج